O
nastanku Vrnjačke Banje nema pisanih dokumenata, niti je moguće
kontinuirano pratiti tok njenog razvoja. Na osnovu pronađenog arheološkog
materijala može se sa sigurnošću tvrditi da su vrnjačke mineralne
vode korišćene još u antičkom periodu. Iako sistematska istraživanja
u tom pravcu nisu vršena, izvesna otkrića pružila su nepobitne dokaze
da su Rimljani koristili lekovite vrnjačke vode.
Prilikom kaptaže toplih izvora 1924 - 1925. godine,
pronađeni su na ovom mestu delovi građevinskog materijala, odnosno
bazena za kupanje i stari rimski izvor - Fons Romanus. 
Takođe
je na istom mestu otkriveno oko 500 komada rimskih novčića, nekoliko
iz vremena pre nove ere, a najveći broj iz perioda od II do IV veka.
Nema nikakve sumnje da su za oporavak i odmor svojih legionara Rimljani
koristili vrnjačku toplu mineralnu vodu, što je, uostalom, bila
njihova praksa u čitavoj tadašnjoj Evropi. Najverovatnije je da
su ovde na oporavak i odmor dolazili vojnici iz provincije Moesia
Superior i iz vojnih logora na dunavskom limesu.
Rimsko ime Vrnjačke Banje nije poznato. Sadašnje ime
Banja je dobila po imenu sela Vrnjci, u čijem su ataru mineralni
izvori otkriveni.
Nije pouzdano poznato da li su vrnjačke mineralne
vode korišćene u poslerimskom periodu. Velika seoba naroda, dolazak
Slovena i opšti metež na Balkanu, svakako su za izvesno vreme prekinuli
interes i mogućnost korišćenja vrnjačkih mineralnih voda. Nešto
kasnije, u vreme vizantijske uprave, mineralne vode Vrnjačke Banje
ponovo se koriste, o čemu nam svedoče arheološki nalazi (novac,
oružje i oruđe) otkriveni u obližnjim lokalitetima.
U doba srednjeg veka, nazadna shvatanja, sasvim
suprotna antičkim, onemogućavala su korišćenje mineralnih izvora
u čitavoj Evropi za dugi niz stoleća. Vrnjačka Banja je u ovom periodu
doživela sudbinu koja je pogodila gotovo sve evropske banje u kojima
su Rimljani toliko negovali i proslavljali kult lepote i fizičkog
zdravlja.
U izvorima iz perioda srpske srednjovekovne države
o Vrnjačkoj Banji nema podataka, iako bi se to moglo očekivati,
s obzirom na neposrednu blizinu značcajnih kulturno-političkih centara,
manastira Žiče i Ljubostinje i Kruševca, prestonice kneza Lazara.
Neke legende govore da je lekovitost vrnjačkih voda
bila poznata i korišćena u vreme poznije turske vladavine. U Vrnjačkoj
Banji, kažu legende, lečile su se turske spahije, tražeći da ih
mesno stanovništvo hrani i služi. Da bi izbegao služenje agama i
begovima, narod je izvore zatrpavao.
Odlaskom Turaka i postepenim političkim i ekonomskim
snaženjem Srbije u 19. veku
situacija se menja i lagano se stvaraju uslovi i pojačava interes
za korišćenje vrnjačkih mineralnih voda i banja uopšte. Ponovni
pronalazak i korišćenje ovih voda predanje pripisuje slučaju sa
bolesnim konjem vrnjačkog sveštenika Jeftimija Hadži-Popovića. Navodno
bolesni konj je bio takoreći prepušten svojoj sudbini, pošto ga
je sveštenik Jeftimije smatrao neizlečivim i nekorisnim. Prepušten
sam sebi, konj je lutao dolinom i pio toplu mineralnu vodu koja
je tada izvirala u gotovo suvom rečnom koritu. Predanje kaže da
je konj posle tri meseca potpuno ozdravio.
Prvi pisani podaci o Vrnjačkoj Banji nalaze se u izveštaju
barona Žigmunda Herdera, upravnika saksonskih rudnika u Frajburgu,
koji je po nalogu kneza Miloša Obrenovića ispitivao prirodna bogatstva
tadašnje Srbije. On je dao izvanredno visoku ocenu kvaliteta vrnjačkih
mineralnih voda i uporedio ih sa čuvenim vodama Karlovih Vari u
Čehoslovačkoj.
Dr. Josif Pančić, profesor Velike škole u Beogradu,
takođe se interesovao za Vrnjačku Banju. On je njene vode uporedivao
sa vodama Krenhen u Ensu (Nemačka). Njegova rasprava o mineralnim
vodama u Vrnjčima, koje je 1869. god. pročitao u velikoj školi,
probudila je veliko interesovanje javnosti i bila najbolja preporuka
za korišćenje ovih voda u lečenje.
Vrnjački sveštenik Jeftimije Hadži-Popović izvršio
je 1856. god. prvu primitivnu kaptažu toplog mineralnog izvora.
Među prvim banjskim posetiocima bio je i tadašnji okružni
načelnik u Kruševcu, Pavle Mutavdžić. On je, po savetu Josifa Pančića
u Vrnjcima boravio i lečio se 1860. god. i sagradio jedan omanji
bazen sa zgradicom za stanovanje.To su bili prvi Banjski objekti.
Pavle Mutavdžić je 1868. god. zajedno sa Matijom Karamatković,
profesorom gimnazije u Kruševcu pokrenuo inicijativu za obrazovanje
jednog društva sa ciljem da se brine o uredenju i podizanju lekovite
vode. Tako je 1. Jula 1868. god. obrazovano "Osnovatelno fundatorsko
društvo lekovite kisele vruće vode u Vrnjcima", kome je odmah pristupilo
oko 80 clanova, sa ukupnim dobrovoljnim prilogom od 5716 groša.
Ovim sredstvima otkupljeno je zemljište oko izvora, izvršena je
kaptaža i izgraden bazen od dasaka sa odeljenjem za svlačenje. Tako
je Vrnjačka Banja počela sa radom već sledeće, 1869. god., u njoj
je bilo 538 posetilaca.
1927. godine kralj Aleksandar Karađorđević u Vrnjačkoj
Banji.
21.05.1910. godine prvi voz dočekan u Vrnjačkoj Banji.
1. jula 1868.godine po starom kalendaru odlučeno je
da se osnuje dobrovoljno udruženje za podizanje Vrnjačke Banje.
1869. godine po zvaničnom izveštaju boravilo je 538
posetilaca u Vrnjcima. U julu te iste godine uvedena je obaveza
plaćanja banjske takse u iznosu od 10 para čaršijskih za jednu celu
familiju. Ova godina se smatra prvom zvaničnom banjskom sezonom
sa kaptiranim izvorima tople vode, kupatilom, banjskim lekarima
i velikim brojem posetilaca.
Po naređenju Ministra unutrašnjih poslova Stojana Protića,
pocetkom 20. veka podignuto je više modernih hotela i vila, i to:
- hotel Sotirović sa 35 soba
- hotel Evropa sa 4 sobe
- vila Dobrila sa 17 soba
- vila Agina sa 31 sobom
- vila Arnovljević sa 22 sobe
- vila Gavrić sa 5 soba
- vila Katarina sa 6 soba i druge.
Prema jednoj publikaciji iz 1935. godine, informatoru
za posetioce u Vrnjačkoj Banji su tada bila tri sanatorijuma: Dr.
Živadinović, Sveti Đorđe i Radnički sanatorijum kralja Aleksandra
I. Te godine u Banji su radila 24 lekara, i niko od posetilaca na
lečenju nije mogao da pije toplu mineralnu vodu i koristi kupanja
bez prethodnog lekarskog pregleda i uputa. Državni banjski lekar
bio je dr. Sreten Nikolić, čija je ordinacija bila u zgradi fotografa
Milana Krčmarevića.
